Otwarty portal wiedzy akademickiej dla kandydatów, studentów, absolwentów oraz wykładowców uczelni wyższych.

OTWARTE ZASOBY EDUKACYJNE:

Wydziały Prawa Kanonicznego

Oceny Państwowej Komisji Akredytacyjnej

  • Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II w Lublinie
    Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji
    Ocena: brak danych
  • Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie
    Wydział Prawa Kanonicznego
    Ocena: brak danych

Tytuł kościoła w świetle norm prawa kanonicznego

Ks. Paweł Malecha
15.05.2008
1. Wprowadzenie

W większości starych kościołów, w miejscach widocznych i eksponowanych (np. nad głównym wejściem czy nad ołtarzem), spotyka się łacińską formułę D. O. M. (Deo Optimo Maximo) sub invocatione Beati..., co oznacza, że kościół zbudowany jest na chwałę Bogu Najlepszemu i Najwyższemu, którą w konkretnym budynku sakralnym oddaje się w sposób szczególny za wstawiennictwem określonego Świętego. Formuła ta, niestety dzisiaj zaniedbana, trafnie podkreśla, że kościół dedykuje się1 tylko i wyłącznie Bogu, nigdy natomiast któremuś ze Świętych. Święty, którego imię nosi kościół, jest tylko pośrednikiem naszych modlitw, które zanosimy do Boga2.

2. Rys historyczny

Zwyczaj nadawania kościołom tytułu ma swój początek już w starożytnej tradycji. W pierwotnym chrześcijaństwie kościoły określano początkowo mianem: domus Dei, dominicum, domus dominica czy też aula Dei. Bardzo wcześnie jednak zaczęto im nadawać jakiś tytuł.
W Rzymie pobożni chrześcijanie przeznaczali swoje domy na miejsca kultu. W rezultacie ich domy prywatne stawały się pierwszymi kościołami, w których sprawowano Eucharystię i inne sakramenty. W starożytnym Rzymie takich domów było bardzo dużo, dlatego aby je odróżnić jeden od drugiego, zaczęto je określać imieniem właściciela, np. dom Tytusa, Damazego, Euzebii, itp. Zwyczaj nadawania miejscom kultu tytułu, ma więc początkowo charakter praktyczny i służy odróżnieniu jednego kościoła od drugiego. Właściciele pierwszych kościołów to w większości przypadków męczennicy, którzy oddali swoje życie za wiarę. Nic więc dziwnego, że ich domy z czasem zaczęto określać mianem św. Tytusa, św. Damazego czy też św. Euzebii.
W średniowieczu, zwłaszcza w wiekach V-VIII, pamięć o pierwszych właścicielach domów-kościołów nie była już wielka. Był jednak inny motyw nadawania nowym kościołom tytułów. We wspomnianym okresie wiele osób przechodziło z pogaństwa na chrześcijaństwo. Poganie oddawali cześć boską niektórym drzewom, górom, wróżbitom, itp. Pośród pogan nawróconych na chrześcijaństwo żywe byłe jeszcze stare wierzenia. Niski poziom wykształcenia ówczesnych chrześcijan, zwłaszcza na wsi, sprzyjał kultywowaniu zabobonów. Kościół instytucjonalny doskonale zdawał sobie z tego sprawę, toteż nowym kościołom zaczął szybko nadawać tytuł któregoś ze Świętych, za którego przyczyną dokonywały się w okolicy liczne cuda. W ten sposób starano się przyciągnąć i utwierdzić w wierze chrześcijańskiej niedawnych pogan. W rezultacie zaczęły powstawać kościoły dedykowane św. Jerzemu, św. Stefanowi, św. Ambrożemu, św. Michałowi, itp3.
Nie ulega wątpliwości, że w przeszłości motyw wyboru tytułu kościoła podyktowany był różnymi okolicznościami. Nie bez znaczenia był związek Świętego z miejscem, w którym budowano kościół (miejsce urodzenia świętego, miejsce Jego apostolstwa, męczeństwa czy też cudów dokonanych za Jego wstawiennictwem; nie bez znaczenia był też fakt posiadania relikwii, które z całą pewnością ożywiały kult wobec Świętego). Także dzisiaj wybór tytułu kościoła podyktowany jest różnymi względami, często podobnymi do tych powyższych4.
3. Aktualne normy prawa kanonicznego

Kwestia tytułu kościoła znajduje swój wyraz w działalności legislacyjnej Kościoła. Oznacza to, że Stolica Apostolska nie traktuje omawianej problematyki marginalnie, ale nadaje jej znaczącą rolę. W kanonie 1218 Kodeksu Prawa Kanonicznego czytamy:
„Każdy kościół powinien mieć swój tytuł, który nie może być zmieniony po dokonaniu poświęcenia kościoła"5.

3.1 Tytuł, który można nadać kościołowi

Ordo dedicationis ecclesiae et altaris, wzorując się na instrukcji Calendaria particularia, wydanej przez Kongregację Kultu Bożego w dniu 24 czerwca 1970 r., ustala, że tytułem kościoła może być: Przenajświętsza Trójca lub każda z Osób Bożych, czyli Bóg Ojciec, Jezus Chrystus pod wezwaniem tajemnicy z Jego życia lub pod imieniem już wprowadzonym do liturgii, Duch Święty, a także Matka Boża pod jakimś wezwaniem już przyjętym w liturgii, Święci Aniołowie, Święty wpisany do Martyrologium Rzymskiego lub bezsprzecznie kanonizowany. Według Ordo dedicationis ecclesiae et altaris kościół nie może nosić tytułu Błogosławionego, chyba że na mocy specjalnego indultu Stolicy Apostolskiej6. Norma ta została jednak zmieniona przez Kongregację Kultu Bożego i Sakramentów, która w dniu 29 listopada 1998 r. wydała specjalną notyfikację De dedicatione aut benedictione ecclesiae in honorem alicuius beati. W dokumencie tym czytamy, że w diecezjach, w których zgodnie z prawem do kalendarza partykularnego wpisano Błogosławionych, biskup diecezjalny może poświęcić lub pobłogosławić kościół na cześć Błogosławionego lub Błogosławionych, bez specjalnego indultu Stolicy Swiętej7.
Kościół może mieć tylko i wyłącznie jeden tytuł. Istnieje jednak możliwość wyboru dwóch lub więcej Świętych, pod warunkiem, że w kalendarzu liturgicznym występują oni razem (np. święci Piotr i Paweł)8.

3.2 Zmiana tytułu kościoła

Tytuł kościoła z reguły powinien być wybrany już w momencie położenia kamienia węgielnego i później, tj. podczas obrzędu poświęcenia lub pobłogosławienia kościoła, potwierdzony7. Po poświęceniu jednak kościoła, zgodnie z normą kanonu 1218, tytuł kościoła nie może być zmieniony, chyba że za zgodą Stolicy Świętej10. Natomiast w przypadku, gdy kościół jest tylko pobłogosławiony, Kodeks Prawa Kanonicznego nie zabrania zmiany tytułu kościoła. Zmiany tej można dokonać na mocy specjalnego zezwolenia biskupa diecezjalnego11.

3.3 Święto tytułu kościoła

Zgodnie z normami zawartymi w dokumencie Christi opus i w instrukcji Calendaria particularia, święto tytułu kościoła (potocznie odpust) jest celebrowane corocznie w stopniu uroczystości12. Jeżeli święto tytułu obchodzone jest w bazylikach mniejszych, w kościele katedralnym, konkatedralnym, w sanktuarium i w kościele parafialnym, wierni mogą zyskać odpust zupełny. Nie można natomiast zyskać odpustu zupełnego ani też cząstkowego jak niekiedy bywa to błędnie interpretowane w przypadku święta tytułu w kościele filialnym, rektorskim czy też w kaplicy13.

4. Zakończenie

Tytuł kościoła spełnia nie tylko funkcję praktyczną, dzięki której można odróżnić jeden kościół od drugiego, ale posiada także znaczenie teologiczne14. Nadanie tytułu kościołowi podczas jego dedykacji (poświęcenia), można porównać do nadania imienia dziecku podczas chrztu. Tytuł kościoła, jak widzieliśmy, stanowi także przedmiot zainteresowań ze strony prawa kanonicznego. Liczne normy dotyczące zarysowanej w skrócie problematyki wskazują, że Stolica Apostolska nie traktuje rozważanego zagadnienia marginalnie.

Ks. Paweł Malecha

Przypisy

1.Warto zauważyć, że według obowiązujących dzisiaj norm prawnych, nie można mówić o konsekracji kościoła, ale tylko o jego dedykacji. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 zastąpił termin konsekracja, używany jeszcze przez Kodeks z 1917 r., słowem dedykacja. Także Ordo dedicationis ecclesiae et altaris mówi o dedykacji kościoła. Termin konsekracja jest używany dzisiaj tylko i wyłącznie w odniesieniu do osób, natomiast termin dedykacja do miejsc świętych. Innymi słowy osoby są Bogu konsekrowane, natomiast kościoły dedykowane (por. Communicationes 12 [1980] 325).

2.Por. Pontificale Romanum ex decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticani II instauratum auctoritate Pauli PP. VI promulgatum, Ordo dedicationis ecclesiae et altaris (ODEA) II/2, Citta del Vaticano 1977.

3.Por. M. RIGHETTI, Manuale di storia liturgica, IV. I sacramenti i sacramentali, Milano 1959-2-, 504-505.

4.Por. V. LANZANI, „I patroni", w Notitiae 25 (1989) 227.

5.Kan. 1218 w języku łacińskim, tj. oficjalnym, brzmi: „Unaquaeque ecclesia suum habeat titulum qui, peracta ecclesiae dedicatione, mutari nequit". Przytaczam tutaj celowo tekst łaciński, aby podkreślić użycie przez prawodawcę terminu dedicatio (nie consecratio).

6.Por. SACRA CONGREGATIO PRO CULTU DIVINO, instrukcja Calendaria particularia (CP) 34, w AAS 62 (1970) 651-663 i ODEA II/4.

7."In huiusmodi diocesibus, ubi in Calendario particulari celebratio alicuius Beati legitime inscribitur, Episcopus dioecesanus ecclesiam, aedificatam vel aedificandam intra fines suae dioecesis, Deo dicare vel benedicere valet in honorem eiusdem Beati, sine Apostolicae Sedis indulto” [CONGREGATIO DE CULTU DIVINO ET DISCIPLINA SACRAMENTORUM, notificazione De dedicatione aut benedictione ecclesiae in honorem alicuius beati, w Notitiae 34 (1998) 664].

8.Por. CP 34 i ODEA II/4.

9.Por. T. PAWLUK, Prawo kanoniczne według Kodeksu Jana Pawła II. II. Lud Boży, jego nauczanie i uświęcenie, Olsztyn 1986, 465.

10.Por. J. BAKALARZ, „Miejsca i czasy święte", w Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 roku. III. Księga III Nauczycielskie zadanie Kościoła, Księga IV Uświęcające zadanie Kościoła, Lublin 1986, 391. Zob. także CP 34.

11.Por. J. KRUKOWSKI, „Comentario al canon 1218", w Comentario exegético al Codigo de Derecho Canonico, III, Pamplona 1996, 1822.

12.Por. SACRA CONGREGATIO RITUUM, normy Christi opus 59, z 21 marca 1969, w Enchiridion Vaticanum 3/891-953. Zob. też CP 34.

13.Por. Enchiridion indulgentiarum 33, Citta del Vaticano 1999.

14.Znaczenie teologiczne tytułu kościoła można zrozumieć w pełni tylko w świetle teologii dedykacji kościoła. Ponieważ kwestię tę zupełnie tutaj pominąłem, dlatego nie tłumaczę znaczenia teologicznego tytułu kościoła i ograniczam się tylko do zagadnień prawnych.



Link do http://www.wwsi.edu.pl/